МУХАМБЕТКАЛИЕВ Жәнібек Аманғалиұлы,
Дарынды балаларға арналған мамандандырылған лицейінің
тарих пәні мұғалімі.
Тараз қаласы.
Түркі өркениеті – адамзат тарихындағы ең көне және ең ықпалды мәдениеттердің бірі. Түркі халықтары ежелгі дәуірден бастап Еуразия кеңістігінде саяси, мәдени және экономикалық өркениеттің дамуына зор үлес қосты.
Түркі өркениетінің әлемдік тарихтағы орнын зерттеу – қазіргі кезеңде ерекше маңызға ие мәселе. Себебі түркі халықтары Еуразияның саяси, мәдени және рухани картасын қалыптастырған ең ірі тарихи күштердің бірі болды. Түркі қағанаты, Қарахан мемлекеті, Қыпшақ бірлестігі, Алтын Орда секілді мемлекеттер адамзат өркениетінің дамуына өз ізін қалдырды. Сол дәуірлерде пайда болған жазба ескерткіштер, әсіресе Орхон–Енисей және Талас бойындағы жазбалар, бүгінгі түркі халықтарының тарихи жады мен тілдік бірлігінің дәлелі болып табылады.
Біздің заманымыздың V–VI ғасырларында Алтай мен Орталық Азия өңірінде өмір сүрген түркі тайпалары бірігіп, Бірінші Түрік қағанатын құрды. Бұл қағанат тек саяси ұйым емес, бүкіл түркі әлемінің мәдени және рухани тұтастығын қалыптастырған алғашқы өркениеттік құрылым болды. Түрік қағанатының құрылуы түркі халықтарының этникалық, тілдік және мәдени тұрғыдан бірігуінің бастамасы еді.
Қағанаттың негізін қалаушылардың бірі — Бумын қаған, ол 552 жылы түркілерді бір орталыққа бағындырып, Қытай үстемдігіне қарсы күрес жүргізді. Ал оның інісі Істеми қаған Батыс бағыттағы жорықтарды басқарды. Түрік мемлекеті қысқа мерзім ішінде Алтайдан Қара теңізге дейін, солтүстіктен Үндістан шекарасына дейінгі ұлан-ғайыр аумаққа өз ықпалын жүргізді. Бұл түркі халқының ұйымдасқан күшке айналғанын дәлелдеді.
Түрік қағанатының мемлекеттік идеологиясының негізінде Тәңірге сену, ата-баба рухына тағзым ету, жер мен суды қасиет тұту секілді дүниетанымдық ұстанымдар жатты. Тәңірлік сенім түркілердің рухани өмірінің өзегіне айналды. Олар аспан мен жердің, табиғат пен адамның арасындағы үйлесімділікті басты құндылық деп білді. Осы сенім жүйесі кейінгі түркі мемлекеттерінің идеологиясында сақталып, халықтың ұлттық болмысын айқындады.
Мемлекеттің саяси құрылымы да ерекше болды. Қаған – жоғарғы билеуші, ол елдің ішкі және сыртқы саясатын анықтады. Қағанның жанында кеңесші қызметін атқарған бектер мен тархандар, елдің қауіпсіздігін қамтамасыз еткен нояндар болды. Бұл жүйе түркілердің алғашқы мемлекеттік басқару үлгісін көрсетеді. Түркілерде билік мұрагерлікпен беріліп отырды, бірақ ел тағдыры маңызды кеңестер арқылы шешілді.
Түркі өркениетінің дамуы тек саяси тұрғыда ғана емес, мәдени және рухани салада да өріс алды. Қағанат дәуірінде жазба мәдениет қалыптаса бастады. Түркілер өздерінің тілін арнайы таңбалармен белгілеп, алғашқы руникалық жазуларды дүниеге әкелді. Бұл жазулардың басты ерекшелігі – олардың қысқа әрі нұсқа, терең мағыналы болуында. Тасқа қашалған әрбір сөз – ұлттың рухани дүниесін, ерлік пен бірлік идеясын бейнелейді.
VIII ғасырда пайда болған Орхон–Енисей ескерткіштері — түркі өркениетінің ұлы жетістігі. Күлтегін, Білге қаған және Тоныкөк құрметіне қойылған бұл жазуларда елді сақтау, халықты біріктіру, ата дәстүрін ұлықтау туралы ойлар көрініс тапқан. Мәтіндерде түркі халқының ерлік жолы, ата-баба өсиеті және ел бірлігін сақтау туралы ұстанымдары баяндалады. Бұл ескерткіштер – түркі халқының жазу, ойлау және тарихи сана мәдениетінің ең алғашқы үлгісі.
Орхон ескерткіштеріндегі «Түркі халқының аты, заты жойылмасын», «Биік көк Тәңірі, қасиетті жер мен су берген елді ешкім құлатпасын» деген жолдардан түркілердің ел мен жерге деген сүйіспеншілігі мен ұлттық бірлікті сақтау идеясы айқын байқалады. Бұл жазбалар тек тарихи дерек емес, қазіргі түркі халықтарының рухани сабақтастығын дәлелдейтін мәдени код болып саналады.
Түркі өркениетінің ықпалы көрші елдерге де таралды. Қытай, Иран, Византия және араб мемлекеттері түркілермен дипломатиялық және экономикалық байланыс орнатты. Түркілер Ұлы Жібек жолының маңызды бөлігін бақылап, халықаралық сауданың дамуына зор үлес қосты. Олар арқылы мәдениет, дін, тіл және өнер алмасуы жүріп отырды. Осы байланыстар түркі өркениетінің әлемдік деңгейге көтерілуіне негіз қалады.
VII ғасырдың соңында Түрік қағанатының ішкі қақтығыстар мен билік таласынан әлсіреуі нәтижесінде Шығыс және Батыс Түрік қағанаттары болып бөлінді. Шығыс қағанаттың орталығы Орхон аңғарында болса, Батыс қағанатының орталығы Жетісу мен Сыр бойында орналасты. Бұл бөліну түркі өркениетінің тоқырауын білдірген жоқ, керісінше, оның географиялық және мәдени кеңеюіне себеп болды.
Кейінгі ғасырларда түркі жерлерінде бірнеше қуатты мемлекеттер құрылды: Қарлұқ қағанаты, Оғыз мемлекеті, Қимақ және Қыпшақ бірлестіктері, Қарахан мемлекеті. Әсіресе Қарахан дәуірінде ислам діні ресми идеологияға айналып, түркі мәдениетінің жаңа кезеңі басталды. Осы уақытта Жүсіп Баласағұнидің «Құтадғу білік» және Махмұд Қашқаридің «Диуани лұғат ат-түрік» сияқты еңбектері дүниеге келді. Бұл шығармалар түркі өркениетінің философиялық және тілдік биіктігін айқындайтын мәңгілік мұраға айналды.
Сонымен қатар, түркі өркениетінің тағы бір ерекшелігі – оның құндылықтар жүйесінің әмбебаптығы. Түркі мәдениетінде ерлік пен әділдік, ата-ананы құрметтеу, ел мен жерді қорғау сияқты моральдық қағидалар басты орында тұрды. Бұл қасиеттер халықтың рухани болмысына сіңіп, қазіргі заманға дейін жетті.
Қорыта айтқанда, түркі өркениетінің пайда болуы – тек бір халықтың немесе аймақтың тарихы емес, бүкіл Еуразия кеңістігінің ортақ мәдени мұрасы. Түрік қағанаты мен одан кейінгі мемлекеттер тарих сахнасына өркениеттік жаңа үлгі әкелді: бірлікке негізделген, әділдікке сүйенген, руханиятты жоғары қойған мемлекеттік жүйе. Сол себепті түркі өркениеті әлемдік тарихтағы ең ірі және ең ықпалды мәдениеттердің бірі болып қала береді.
