Отбасылық құндылықтар – бұл ұрпақтан ұрпаққа берілетін әдет-ғұрып, салт-дәстүрлер. Біздің дана ата-бабаларымыз айтқандай: отбасы жоқ адам, тамыры жоқ ағашпен тең. Өсімдікті тамыр жүйесі барлық қажеттіліктермен қоректендіріп, тұқымды өскінге, ал өскінді сабаққа және отбасылық байланыстардың тармақталған жүйесіне айналдырады.
Ғасырлар бойы қалыптасқан құндылықтар – махаббат, өзара түсіністік, өзара көмек, сенім, отбасылық мораль әл-ауқаттың берік іргетасының негізі болды және солай болып қала береді. Алайда, ұрпақтан-ұрпаққа ана сүтімен сіңіретін мәңгілік құндылықтар бар – бұл отбасы өмір сүруге тиісті жетекші моральдық қағидалар. Отбасында біз адал еңбекке, Отанға қызмет етуге, адалдыққа, көшбасшылық қасиеттерге үйренеміз.
Отбасылық құндылықтар адамның отбасының рөлі, оның маңыздылығы мен бірегейлігі туралы түсінігін қалыптастырады. Жақындарының ортасында балалар өз сезімдерін, мейірімділігі мен жомарттығын, іс-әрекеттеріне құрмет пен жауапкершілікті, махаббатты, сенім мен адалдықты дұрыс білдіруге үйренеді. Ата-аналар өздерінің мінез-құлқына, әрекеттеріне, қарым-қатынас тәсіліне ерекше назар аударуы керек. Өйткені олар балаға Одақ ішіндегі қарым-қатынастың «тірі» үлгісін ұсынады.
Отбасылық құндылықтарды сақтау біздің ұрпақтың негізгі міндеті болып табылады. Отбасын құру және құндылықтарды тәрбиелеу қиын міндет. Ол үлкен қажырлылық пен көп жылдық еңбекті қажет етеді. Некеде достары мен туыс-тарына адалдық, Отанға деген адалдық, махаббат пен сенім, мейірімділік пен жомарттық, жауапкершілік пен өзара көмек, үлкендерге ғана емес, айналасындағыларға да құрметпен қарау сияқты қасиеттер қарастырылған.
Қазіргі уақытта мемлекетіміз отбасылық-демографиялық саясатты жетілдіру, бала тууды ұлғайту, жас, көп балалы отбасыларды қолдау, ана мен баланы қорғау, әлеуметтік жәрдемақылар мен жеңілдіктер төлеу, тұрғын үймен қамтамасыз ету мәселесін шешу, азаматтардың барлық санаттары үшін қолжетімді жоғары білікті медициналық қызметтер көрсету үшін барлық мүмкіндіктерді жасап жатыр. Сондықтан қоғамның дені сау және моральдық азаматын қалыптастыру үшін әрбір отбасының рөлі мен жауапкершілігі туралы ұмытпауымыз керек.
Дәстүрлі құндылықтар: оларға не жатады?
— Патриархалды өмір салты. Неке, онда ер адам-басшы және оның айтқандары соңғы сөз болып қалады. Мұнда әйел, ең алдымен ерінің әйелі және балалардың анасы. Ол балалардың туылуы мен тәрбиесіне, отбасында жайлы және сенімді атмосфера құру арқылы өзін-өзі жүзеге асырады, үйдегі барлық жұмыстарды өз мойнына алады.
— Көп балалы немесе кем дегенде екі баланың болуы. Мұндай одақтарда әр баланың пайда болуы – бұл ұрпақтың жалғасуы, жанұяның бақыты мен қуанышы.
— Құндылықтарды өсіру және тәрбиелеу, бір-біріне деген мейірімділік, отбасының барлық мүшелеріне құрмет, махаббат олардың толық емес тізіміне кіреді.
— Құда түсу, үйлену дәстүрі, жастардың ата-аналары күйеу мен қалыңдықты таңдаған кезде балалар міндетті түрде үлкендерден бата сұрайды.
Қазіргі қоғамның құндылықтары махаббат, сенім және өзара көмекке негізделген. Алайда уақыт өзгереді, әр дәуір өзімен бірге жаңа, прогрессивті нәрсе алып жүреді. Біздің қоғам еркін және ашық бола бастады. Бұл факторлар біздің азаматтарымыздың дүниетанымын қалыптастыруға әсер етеді.
Қазіргі таңдағы кейбір өзгерістер неке негіздеріне де әсер етті:
— Қазір әйел ана мен үй иесі рөлін ғана атқармайды. Ол өзін кәсіпте сәтті жүзеге асырады, мансап құрып, күйеуімен бірге ақша табады. Ал үйдегі міндеттер көбінесе өзара келісім бойынша бірдей бөлінеді.
— Бүгінгі уақытта көп адамдар неке шартын жасай бастады немесе қарым-қатынастарды ресми түрде рәсімдеместен бірге өмір сүре бастады. Олар кейінірек үйлене бастады-өмір қарқыны өзгерді. Жастар жоғары білім алу, жұмыс істеу, тәжірибе алу, аяққа тұру сияқты әрекеттердің барлығын үлгергісі келеді. Жоспарланғанның бәріне қол жеткізгеннен кейін ғана олар қоғамның жаңа жасушасын құру туралы байыпты ойлана бастайды.Бұл құбылыстардың барлығы бүгінде біздің қоғамда бар және бұл қалыпты жағдай. Мұнда бастысы-сіздің ұмтылыстарыңыздан асып кетпеу, шегін білу және ата-бабаларымыздың өсиеттерін есте сақтау. Бәрі өз уақытында болуы керек – махаббат, үйлену тойы, балалар мен немерелер.
Махаббат: бұл отбасының басты құндылығы. Бұл сүйікті адамдарға деген нәзіктікте, оларға қамқорлық жасауға, қорғауға, үнемі қасында болуға деген ұмтылыста көрінеді.
Сенім: бір-біріне сенуді үйрену және балаларыңызды осыған үйрету маңызды. Әр проблемамен, сәтсіздікпен, кез-келген тәжірибемен сіз туыстарыңызбен бөлісуіңіз керек.
Мейірімділік: бұл әлсіздерге, қорғансыздарға көмектесуге, оған қолдау көрсетуге, пайдалы болуға деген ұмтылыс. Мұндай қарым-қатынас отбасын үйлесімді етеді.
Адалдық: махаббат қатынастарының бекінісінің тағы бір кепілі. Азғыруларға қарамастан, қайғы мен қуанышта сүйікті адаммен бірге болуға дайын болу. Бұл сапа адамда ерте жастан бастап өз сөзіне, ісіне адалдық, достыққа адалдық сияқты қасиеттерді қалыптастырады.
Өзара түсіністік: бір-бірін жақсы түсініп, екінші жартысы мен балаларының мүдделерін, ұмтылыстарын құрметтеу маңызды. Қолдауды сезіне отырып, адам рухани дамып қана қоймай, спортта, мансапта көтеріліп, үлкен жетістіктерге жетеді.
Құрмет: бұл отбасының әр мүшесінің жеке басын құрметтеу, ата-аналары тарапынан жастардың ісіне араласпауға жол бермеу. Барлық жақсы және жаман нәрсе адамға бала кезінен беріледі. Бала барлық нормаларды, мінез-құлық ережелерін ата-анасынан, ата-әжесінен алады. Ата-аналарының күнделікті өмірлерінен мінез-құлық және қарым-қатынастарын бақылай отырып тәжірибе алады. Сондықтан балаларға ережелерді ерте жастан үйретіп, балаларды тәрбиелеу керек. Мұны өз еркімен және табиғи түрде жасаудың ең қол жетімді әдістерінің бірі – дәстүрлер болып табылады. Әр отбасында дәстүрлер мүлдем өзгеше болуы мүмкін, бірақ отбасы үшін оларды біріктіру және нығайту маңызды міндет.
Адам өмірінде қарапайым ережелер мен моральдық принциптер өз үйінде қалыптасып, содан кейін қоғамға өтеді. Олар балабақшада, мектепте, институтта, жұмыста және қоғамдық жерде адамның мінез-құлқынан көрінеді. Сонымен отбасылық құндылықтар адам мәдениетін қалыптастырады, қоғамды ізгілікке айналдырады.
Джаппарова Гульмира Қалиқызы,
М.Х.Дулати атындағы Тараз өңірлік университеті
«Қазақ және орыс тілдері» кафедрасының аға оқытушысы.
Тараз қаласы
